Immunotherapie

Immunotherapie stimuleert een reactie van lichaamseigen afweercellen tegen kankercellen. Deze behandeling versterkt of verandert uw afweersysteem, zodat het de kankercellen beter kan doden. De behandeling werkt niet direct in op celdeling van de tumor of schade aan tumorcellen, zoals bijvoorbeeld chemotherapie, maar is gericht op het eigen afweersysteem. Dit is uniek aan immunotherapie. Immunotherapie wordt doorgaans goed verdragen, maar er zijn bijwerkingen mogelijk door het activeren van de eigen afweercellen. Er kunnen dan auto-immuunreacties ontstaan ( gericht tegen eigen organen). Elk orgaan kan in principe daarbij betrokken raken, maar meest voorkomend zijn huidreacties (rash), darmontsteking (colitis) en schildklierontsteking. Deze bijwerkingen zijn vrijwel altijd weer goed te herstellen met ontstekingsremmers (zoals prednison).

Immunotherapie bij uitgezaaide blaaskanker

In enkele jaren tijd heeft immunotherapie een belangrijke plaats gekregen bij de behandeling van vooral melanoom, longkanker, nierkanker en ook blaaskanker. De bij blaaskanker belangrijkste immunotherapie heft een rem op die de afweercellen blokt (checkpoint) en stimuleert daarmee een reactie van lichaamseigen afweercellen tegen kankercellen. Deze behandeling versterkt of verandert het eigen afweersysteem, zodat het de kankercellen alsnog kan doden.

Pembrolizumab

Immunotherapie met de checkpoint remmer pembrolizumab heeft sinds 2017 een positief advies van de beroepsgroep (CieBOM ) in Nederland. Daarmee is pembrolizumab beschikbaar bij uitgezaaide blaaskanker (en kanker van de hogere urinewegen) als tweedelijnsbehandeling. Dit besluit werd genomen op basis van eerder onderzoek waarbij overlevingswinst werd aangetoond. In dat onderzoek was er overlevingswinst ten opzichte van een behandeling met chemotherapie en had 25% van de behandelde patiënten een lange respons (een jaar of langer).

Lees ook: Pembrolizumab wie heeft er baat bij? 

en Welke blaaskankerpatienten hebben baat bij pembrolizumab?

Avelumab AVE-SHORT studie

De studie JAVELIN 100 met avelumab elke 2 weken als onderhoudsbehandeling na een behandeling met chemotherapie, mits die behandeling met chemotherapie tenminste heeft geleid tot ziekteafname of minimaal ziektestabilisatie. Deze studie toonde een betere overleving dan bereikt werd met chemotherapie alleen. De behandeling is inmiddels standaardzorg in Nederland.

Belangrijke punt met betrekking tot de behandeling is echter dat in de studie de avelumab werd voortgezet tot aan ziekteprogressie. Bij een deel van de patiënten duurde dat jaren met elke 2 weken de belastende, maar noodzakelijke tocht naar het ziekenhuis voor de toediening per infuus. DUOS is daarop in 2022 een onderzoek gestart naar het effect van een verkort behandelschema gedurende 6 maanden met de mogelijkheid van herstart bij ziektetoename. Deze AVE-short studie liep in 15 DUOS ziekenhuizen.

Met betrekking tot de AVE-short studie is het wachten op de onderzoeksuitkomsten die naar verwachting 2026 bekend zullen zijn. Een deel van de artsen die met de studie hebben meegedaan, kiest er inmiddels voor om bij nieuwe patiënten over te gaan op het formeel geregistreerde schema. Dus tot aan hernieuwde ziekteprogressie. Maar er zijn ook artsen die -vooruitlopend op de uitkomsten- het beleid voort zetten zoals in de AVE-shortstudie; dus te stoppen na 6 maanden en zo nodig te hervatten. De mening  van de patiënt is daarbij ook belangrijk. Bespreek het met uw arts.

NIVOLUMAB

Nivolumab heeft in studie CM-274 laten zien dat patiënten ook overlevingsvoordeel kunnen hebben bij adjuvante behandeling met immunotherapie na een blaasverwijdering.  Adjuvant houdt in dat patiënten na de operatie behandeld worden met 1 jaar nivolumab. Nadeel van een dergelijke strategie is dat je behandelt op basis van een prognose en niet weet wie wel en wie niet baat zal hebben bij dit jaar therapie. De overlevingswinst is namelijk niet bij elke patiënt even groot en daarom ook niet voor elke patiënt beschikbaar (zie CM-274).

DURVALUMAB

Durvalumab heeft in studie NIAGARA laten zien dat er overlevingsvoordeel is van de combinatie chemotherapie plus immunotherapie voorafgaande aan de blaasverwijdeing en dan daarna ook weer adjuvante behandeling. De studie is positief, maar Durvalumab is in afwachting van beoordeling nog niet in Nederland beschikbaar.

De combinatie van Enfortumab-Vedotin (EV) plus PEMBROLIZUMAB  (EV/P) is het laatste in deze reeks; studie EV-302.Uit deze studie werd duidelijk dat EV/P een overlevingsvoordeel laat zien bij patiënten met uitgezaaide blaaskanker ten opzichte van chemotherapie met cisplatin of carboplatin met gemcitabine (de huidige standaard eerste lijns behandeling). Dit schema EV/P is nu de wereldwijde standaard zorg geworden . In Nederland is toelating tot zorg helaas nog altijd geparkeerd in de “Sluis” omwille van prijsonderhandeling.

Kijk op Blaaskankerstudies voor de volledige lijst.

Immunotherapie wordt nog altijd niet in alle ziekenhuizen aangeboden. De behandeling vereist ervaring en zorgverzekeraars sluiten daarom niet met alle ziekenhuizen contracten en verlangen verwijzing naar centra waar deze expertise wel aanwezig is.

Immunotherapie in onderzoeksverband bij niet- spierinvasieve en spierinvasieve blaaskanker. Er lopen binnen DUOS studies die ook gericht zijn op onderzoek naar de optimale behandeling. Studie CHASIT bijvoorbeeld onderzoekt de betekenis van een korte serie chemotherapie gevolgd door een eveneens korte behandeling met Avelumab voor en na de blaasverwijdering.

Immunotherapie bij nierkanker: zie het DUOS bericht actuele ontwikkelingen op de ASCO 2025. 

TIP

Schrijf u in voor de iedere vrijdag verschijnende nieuwsbrief met onder meer nieuws over studies en studie-ontwikkelingen immuuntherapie bij blaaskanker als eerstelijns- en als tweedelijnsbehandeling.

Immunotherapie bij prostaatkanker

Immunotherapie bij prostaatkanker staat nog in de kinderschoenen. Prostaatkanker heeft in vergelijking met bijvoorbeeld huidkanker (melanoom), longkanker en blaaskanker veel minder DNA schade en is daarmee een minder toegankelijk target voor geactiveerde afweercellen. Prostaatkanker is daardoor geen goede tumor voor enkelvoudige immunotherapie. Onderzoek moet uitwijzen of toevoeging van een tweede middel wellicht de kans op effectiviteit vergroot. Wel is inmiddels duidelijk dat bij sommige patiënten (ongeveer 10%) sprake is van een veel hoger aantal mutaties (MSI high) of een combinatie van meer mutaties en hogere immunogeniciteit (CDK12), waarmee immunotherapie wellicht wel effectiever is. Om dat te bepalen moet eerst een DNA-analyse plaatsvinden op een vers tumormetastasebiopt. Dit soort onderzoek en behandeling vinden plaats in een beperkt aantal ziekenhuizen in Nederland.

Bij dit soort DNA-analyses kan ook sprake blijken van DNA repair deficiency (bv BRCA of BRCAness mutaties), waarmee nieuwere vormen van medicatie binnen bereik zijn (bv PARP remmers, of chemotherapie met een platinumverbinding). Alles bij elkaar is bij ongeveer 25% van alle patiënten met uitgezaaide en castratieresistente prostaatkanker sprake van een of meer “targeteable” specifieke mutaties, waardoor wellicht nog aanvullende behandelmogelijkheden bestaan. Dit doorgaans echter alleen in enkele academische en/of grotere prostaatkankercentra en veelal alleen nog in onderzoekverband.

Lees ook: Pembrolizumab (immunotherapie) zou kunnen werken bij mCRPC

Veel verschillende onderzoeken lopen momenteel en er zullen ook korte en langer lopende studies starten.  Kijk op Prostaatkankerstudies voor de volledige lijst.

©Stichting DUOS

Juni 2025